لزوم بازآفرینی نقش ایران در ترانزیت منطقه

سیدطه‌حسین مدنی، رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند: ایران با موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد خود، در چهارراه ارتباطی شرق و غرب و شمال و جنوب جهان قرار دارد و می‌تواند به یک هاب ترانزیتی کلیدی در منطقه تبدیل شود. این موقعیت استراتژیک، اگر به‌درستی مدیریت شود، می‌تواند نقش مؤثری در افزایش درآمد‌های ارزی، توسعه صنایع لجستیکی و ارتقای جایگاه ایران در تجارت بین‌الملل ایفا کند. بااین‌حال، ظرفیت‌های بالقوه کشور تاکنون به‌درستی بالفعل نشده و بسیاری از فرصت‌ها به دلیل نبود هماهنگی میان دستگاه‌ها و ضعف در حکمرانی از دست رفته است. 

وجود شبکه‌های ریلی گسترده، بنادر راهبردی و دسترسی به آب‌های آزاد، به‌خودی‌خود برای توسعه ترانزیت کافی نیست. تجربه کشور‌هایی که جایگاه مشابهی داشته‌اند، نشان می‌دهد بدون یکپارچگی سیاست‌گذاری، هماهنگی بین دستگاه‌ها و بهره‌گیری از فناوری، هیچ کشوری نمی‌تواند از مزیت جغرافیایی خود به طور کامل بهره‌مند شود. در ایران، پراکندگی مسئولیت‌ها باعث شده تا ظرفیت‌های ترانزیتی کشور مغفول بماند و بخش عمده‌ای از بار‌های عبوری از مسیر‌های منطقه‌ای به رقبای ایران منتقل شود. 

تجربه موفق اروپا و جهان
کشور‌های اروپایی با ایجاد شبکه حمل‌ونقل بین‌اروپایی (TEN-T) و صندوق سرمایه‌گذاری محدود (CEF)، توانسته‌اند سرعت و کارایی ترانزیت را افزایش دهند. استانداردسازی فرایند‌ها و دیجیتال‌سازی اطلاعات از طریق سیستم eFTI و ایجاد مجمع دیجیتال حمل‌ونقل و لجستیک (DTLF)، موجب کاهش زمان توقف‌ها، کاهش هزینه‌ها و افزایش شفافیت در زنجیره تأمین شده است. این اقدامات نشان می‌دهد فناوری و هماهنگی نهادی می‌توانند به طور چشمگیری بهره‌وری ترانزیت را ارتقا دهند. 
در فضای بین‌المللی، ابزار‌هایی مانند کارنه TIR امکان عبور کالا از مرز‌های متعدد بدون بازرسی کامل را فراهم کرده و با کاهش زمان توقف در مرز‌ها و افزایش امنیت محموله‌ها، ترانزیت را تسهیل کرده‌اند. علاوه بر اروپا، کشور‌های آسیایی و خاورمیانه نیز با ایجاد سامانه‌های دیجیتال یکپارچه در بنادر و پنجره‌های واحد ملی، موفق شده‌اند هماهنگی میان ذی‌نفعان را افزایش دهند و حجم قابل‌توجهی از کالا‌ها را با کارایی بالا جابه‌جا کنند. 

لزوم ایجاد لایه‌های هماهنگ توسعه ترانزیت
تجربه کشور‌های موفق نشان می‌دهد که توسعه ترانزیت بدون هماهنگی چهار لایه کلیدی امکان‌پذیر نیست. لایه اول شامل زیرساخت سخت‌افزاری یا بنادر، جاده‌ها، خطوط ریلی و پایانه‌های چندوجهی است که جریان کالا را تسهیل می‌کند. لایه دوم به زیرساخت نرم یا دیجیتال شامل سامانه‌های پنجره واحد، تبادل اطلاعات الکترونیک و دیجیتال‌سازی گمرک مربوط می‌شود. لایه سوم نهاد عمومی هماهنگ‌کننده سازمان‌ها یا شرکت‌های دولتی است که مسئول مدیریت و هماهنگی کریدور‌ها هستند. بخش خصوصی قدرتمند هم لایه چهارمی است که در این مبحث مطرح می‌شود. 
فقدان هر یک از این لایه‌ها یا عدم هماهنگی میان آن‌ها، باعث کاهش کارایی کل سیستم می‌شود. به‌عنوان‌مثال، ایجاد یک بندر بزرگ بدون زیرساخت دیجیتال و شبکه پس‌کرانه‌ای کارآمد، موجب پیچیدگی فرایند‌ها و کندی جریان کالا می‌شود. این چهار لایه توسعه ترانزیتی، تنها درصورتی‌که هم‌زمان و در تعامل با یکدیگر عمل کنند می‌توانند یک کشور را به مقصدی جذاب و پایدار برای ترانزیت و سرمایه‌گذاری تبدیل کنند. 

ضرورت هماهنگی همه لایه‌های توسعه ترانزیتی برای موفقیت بندر چابهار
قرارداد ۱۰ساله میان ایران و هند در سال ۲۰۲۴ برای توسعه چابهار یکی از این نمونه‌هاست که در صورت اجرای کامل، به تقویت استفاده از کریدور شمال – جنوب و افزایش حمل بار به آسیای مرکزی منجر خواهد شد. 
علاوه بر اهمیت هماهنگی چهارلایه توسعه ترانزیتی، باید درک کنیم که ترانزیت یک مسئله یکپارچه نیست و باتوجه‌به موانع داخلی و بین‌المللی ازجمله تحریم‌ها که برای ما در این مسیر وجود دارد؛ نیاز است با برخی از کشور‌ها که اثرپذیری کمتری از تحریم‌ها دارند برای توسعه ترانزیت، توافقاتی امضا یا برای برخی کشور‌ها مانند هند منافع خاصی تعریف کنیم. البته این موضوع به معنای گره‌زدن توسعه به کشور‌هایی که سوابق خوبی در بحث توسعه زیرساختی نداشته‌اند نیست و می‌توان آن‌ها را در بهره‌برداری مشارکت داد. در فضای داخلی هم نیاز داریم طبق مفهوم «لایه‌های هماهنگ توسعه ترانزیتی»، به‌صورت چندجانبه و چندلایه ورود کرده و همه ذی‌نفعان از بخش خصوصی تا دولتی را دور هم جمع کنیم تا هر بخش چالش‌ها و مسائل خود را مطرح کند. بنابراین برای بهره‌گیری کامل از ظرفیت ترانزیت، ایران باید زیرساخت‌های ریلی، جاده‌ای و بندری با اولویت مسیر‌های بین‌المللی را توسعه دهد، فرایند‌های ترانزیتی و گمرکی را کاملاً دیجیتال کند و دیپلماسی فعال اقتصادی برای کاهش موانع و افزایش همکاری‌های منطقه‌ای را در پیش بگیرد. 
با اجرای این راهکار‌ها، ایران می‌تواند ظرفیت بالقوه خود را بالفعل کرده و به یک مقصد جذاب و پایدار برای ترانزیت و سرمایه‌گذاری تبدیل شود. این مسیر نه‌تنها موجب رشد اقتصادی، افزایش اشتغال و درآمد ارزی می‌شود، بلکه جایگاه ایران را در تجارت جهانی تثبیت کرده و منجر به بهره‌برداری بهینه از فرصت‌های استراتژیک کشور خواهد شد. اندیشکده حکمرانی هوشمند با برگزاری رویداد «اطلس تجارت ایران» با گردهم آوردن همه ذی‌نفعان حوزه ترانزیت قصد دارد چالش‌ها، ظرفیت‌ها و آخرین دستاورد‌های حوزه ترانزیت کشور را بررسی کند.