کارنامه ایران در رقابت ترانزیتی

آسیای غربی و مرکزی به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی شرق و غرب، امروز صحنه رقابت شدید کشورها برای جذب جریان‌های حمل است. در این میان، ایران با داشتن موقعیت ممتاز در کریدور شمال-جنوب و دسترسی همزمان به خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر، ظرفیت بی‌نظیری برای تبدیل شدن به قطب ترانزیتی منطقه دارد؛ ظرفیتی که تاکنون به‌طور کامل بالفعل نشده است. بررسی مسیرها، پروژه‌ها، درآمدها و رقابت‌های ترانزیتی کشورهای منطقه می‌تواند تصویری دقیق از آینده این عرصه و فرصت‌های پیش روی ایران ترسیم کند.

به گزارش «دنیای اقتصاد»، یکی از مواردی که باعث ارجحیت بار ریلی در منطقه شده، نظارت‌پذیری حمل‌ونقل ریلی است. به طور کلی نظارت در ترانزیت از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. حمل‌ونقل ریلی می‌تواند به خوبی این دغدغه را پاسخ دهد، چون بار روی ریل در یک مسیر مشخص حرکت می‌کند و امکان توقف خارج از برنامه هم وجود ندارد اما بار جاده‌ای چنین شرایطی ندارد. سیدطه‌حسین مدنی، رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند با اعلام این مطلب به «دنیای اقتصاد» گفت: کشورهای قزاقستان، ازبکستان و افغانستان در منطقه، محصور در خشکی بوده و به دور از آب‌های آزاد‌ هستند؛ به گونه‌ای که این کشورها برای دسترسی به بنادر اقیانوسی به همسایگان وابسته‌اند. برای مثال، قزاقستان از بنادر آذربایجان و گرجستان از طریق دریای خزر استفاده می‌کند؛ درحالی‌که ازبکستان به مسیرهای عبوری از قزاقستان و بعد از آن یا ترکمنستان و ایران متکی است؛ افغانستان هم بیشتر واردات خود را از بنادر پاکستان مانند کراچی و گوادر انجام می‌دهد.

این وضعیت باعث شده هزینه حمل‌ونقل برای این کشورها ۴۵درصد بیشتر از کشورهای متصل به آب‌های آزاد باشد. وی درباره اهمیت ترانزیت در منطقه پیرامونی ایران، گفت: در آسیای غربی و آسیای مرکزی، چند کشور محصور در خشکی‌اند یا در مسیر کریدورهای استراتژیک بین اروپا و آسیا قرار گرفته‌اند. از این رو موضوع ترانزیت می‌تواند برای این کشورها حیاتی باشد. مدنی، در ادامه گفت: طبق تعریف کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD)، سیستم‌های ترانزیت کارآمد برای کشورهای در حال توسعه محصور در خشکی (LLDCs)، حیاتی است؛ زیرا آنها به کشورهای همسایه برای دسترسی به بنادر دریایی و بازارهای بین‌المللی وابسته‌ هستند.

ترانزیت؛ فراتر از تجارت «ترانزیت» به جابه‌جایی کالا، مسافر یا انرژی در قلمرو یک یا چند کشور بدون ورود به اقتصاد داخلی آنها گفته می‌شود. بر این اساس، برخلاف واردات و صادرات، ترانزیت اثری بر بازار داخلی ندارد؛ اما در صورت مدیریت صحیح می‌تواند منبع درآمدی بزرگ باشد. رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند در این رابطه، با بیان اینکه ترانزیت نقش حیاتی در اتصال بازارها، تسهیل تجارت و امکان توسعه پایدار اقتصادی دارد، گفت: ترانزیت به جابه‌جایی کالا، مسافر یا منابع انرژی در قلمرو یک یا چند کشور در مسیر مقصد نهایی اشاره دارد که به زیرساخت‌هایی مانند جاده، راه‌آهن، بنادر، تاسیسات مرزی و همچنین چارچوب‌های مقرراتی شامل هماهنگ‌سازی گمرک و توافق‌نامه‌های تسهیل تجارت نیاز دارد. وی افزود: ترانزیت علاوه بر اینکه به تاسیسات و زیرساخت نیاز دارد، به تولید تجهیزات حمل‌ونقل و ناوگان هم وابسته است. به بیان دیگر ترانزیت جهانی به مجموعه وسیعی از تجهیزات شامل تریلرها، لکوموتیوها، قطارها، هواپیماها و کشتی‌ها متکی است. بر همین اساس برخی شرکت‌های فعال در این حوزه امروز به تولیدکنندگان بزرگی تبدیل شده‌اند که بخش زیادی از نیاز جهانی را تامین می‌کنند. بعضی از این تامین‌کنندگان فعال در حوزه ریلی شامل شرکت CRRC چین، آلستوم فرانسه و زیمنس موبیلیتی آلمان هستند. در بخش هوانوردی، ایرباس و بوئینگ بر بازار هواپیماهای تجاری مسلط‌ هستند و کشتی‌سازی عمدتا توسط شرکت‌های کره‌جنوبی، ژاپن و چین هدایت می‌شود. مدنی با تاکید بر اینکه ترانزیت با واردات و صادرات متفاوت است، افزود: در ترانزیت، کالاها وارد اقتصاد داخلی کشورها و یا از آن خارج نمی‌شوند و با استفاده از زیرساخت‌ها و تاسیسات مورد نیاز، صرفا از آن کشورها عبور می‌کنند؛ بنابراین در صورت مدیریت صحیح می‌توانند برای کشور یا کشورهای واقع در مسیر، به صورت خُرد و کلان، ارزآوری و ثروت‌آفرینی کنند. بنابراین ترانزیت برخلاف واردات و صادرات، اثری بر بازار کالا و تولید داخل نخواهد داشت. رقابت کریدوری برای کسب درآمد رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند، درباره رقابت‌های ترانزیتی در منطقه آسیای غربی و مرکزی گفت: با توجه به سودآوری ترانزیت و خدمات مرتبط با آن، کشورهای آسیای غربی رقابت زیادی برای جذب جریان‌های ترانزیتی دارند. در همین راستا آذربایجان، گرجستان، ترکیه و قزاقستان سرمایه‌گذاری‌های زیادی در مراکز لجستیک و ترویج کریدورها انجام داده‌اند. کریدور میانی و شمال – جنوب، هر دو نشان می‌دهد که چگونه موقعیت استراتژیک، محرک رقابت است. البته این رقابت‌ها فقط برای کسب درآمد از ترانزیت نیست؛ بلکه موضوعات ژئوپلیتیک هم در آن موثر است؛ موضوعی که در گزارش‌های بانک جهانی و UNCTAD بر آن…..